ESKİ ESERLER MÜFETTİŞİNİN SOMA RAPORU 1923

Soma ve Bergama çevresinde bulunan eski eserlerin varidatını çıkarmak ve ne durumda olduğunu araştırmak amacıyla 1923 yılında Soma’ya gelen eski eserler müfettişi, dönemin Soma kaymakamının (2) isteği üzerine ne üzücüdür ki, Soma merkezinde herhangi bir inceleme yapmadan, doğrudan Tarhala’ya (Darkale) götürülür. Burada yaptığı incelemelerin sonuçlarını; 6 Mart 1339 (1923) tarihli yazıyla üst makamlara bildiren eski eserler müfettişi raporunda; Bergama’dan Soma’ya geldiğinde kaymakamın isteği üzerine; eski eserlerin var olduğu bilinen Tarhala’ya köyüne giderek gözlemlerde bulunduğunu ve günümüz Türkçesine çevirerek biraz da kısaltarak aşağıya çıkardığımız,raporunu üst makamlara arz eder:
’Soma’nın kabesinde (güneyinde) dar fakat güzel manzaralı bir vadiden geçen yol, vadiyi ikiye bölen ve birdenbire dikleşen sıradağların yamacına kurulan köyün tepesine doğru yükselen noktasında var olduğu bildirilen harabeler bir hisarın (kalenin) kalıntılarıdır ve deprem sonucu önemli bir kısmının devrilmişdir. Bizans usulü yapılmıştır. Yüksek dağlardan inen şelalenin suyundan yararlanılarak çalıştırılan yağhanelerden birinin çeşme taşlarında genellikle Bizans dönemine ait hayvan eşgallerini tasvir eden kabartmalar mevcuddur. Bu meyanda bizzat incelediğim Koca çeşmenin cephesindeki resimli taşlardan birinin krokisini ilişikte takdim ediyorum.
Bir çok zamanlar Bizanslıların Soma çevresinde yaşadıkları kadim Jerma harabeleri bu olsa gerekdir.
Ancak köy içerisinde minareli cami olarak bilinen ve Selçukluların da buradaki varlığını gösteren mescidin minaresinin kaidesini oluşturan cephelerinde mevcud taşlardan ikisininde Selçuklu tarzı süslemeleri olduğu görülmektedir. Köyün dört tarafındaki bahçelikler arasında topraktan çıkan sutun damgalarından çok eskiden beri burada eski kavimlerin yaşadığı anlaşılmaktadır. Eski izlerden başka yazmaya değer herhangi bir tespitim olmamıştır. 6 Mart 1339 (1923)’
İzmir Vilayeti ve Havalisi Asar- Atika Müfettişi (3)

Eski eserler müfettişinin krokisini çizdiği
Tarhala Koca Çeşme
Açıklama:
1) Devlet Arşivleri, 29 – 159 – 13 /180-9-0-0 nolu Belge
2) Kaymakamın ismi verilmemiştir. Necati Bey veya Mahmud Raci Bey olabilir.
3) Yazı 8 sayfadan ibaret olup, Soma’dan sonra Bergama hakkında rapor düzenlenmiştir.